Zuid-Afrika Informatie Zoeken

Afrikaanse taal: kom ons praat Afrikaans

Geschiedenis van het Afrikaans

Zoals in veel artikels over Zuid-Afrika beginnen we ook hier met een bekende zin: "Op 6 april 1652 zette de Nederlander Jan Van Riebeeck als eerste blanke voet aan wal in de Kaap; hij was in opdracht van de VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) op weg naar de Nederlandse kolonies, en hij had een verversingpunt nodig voor die buitenlandse verre tochten." Ook de volgende bemanningen van de VOC die in Kaapstad aan wal gingen spraken aan wal Nederlands.

De Verenigde Oost-Indische Compagnie bleef baas aan de Kaap tot 1795, maar het Nederlands van de eerste blanken in Kaapstad onderging wel een aantal invloeden van andere talen - o.a. omdat er bij de VOC ook anderstalige bemanningsleden werkten. West-Vlamingen, Fransen en Duitsers konden geen stempel drukken op het Afrikaans, maar Maleis-Portugese immigranten wel. In het hedendaags Afrikaans betekent veel "baie" en banaan "piesang": beide woorden zijn afkomstig uit het Maleis.

Het Afrikaans heeft zich tussen 1650 en 1800 tot de spreektaal ontwikkeld, vooral op het platteland. Maar de kerk en het onderwijs beschouwden het Hoog-Hollands (zoals het Afrikaans toen genoemd werd) als een dialect en een soort keukentaal. Het Nederlands bleef dus de formele en officiële taal, en om lid te worden van de NG-Kerk (Nederduits-Gereformeerde Kerk) moest men Nederlands kennen: er waren immers nog geen Afrikaanse bijbels beschikbaar.

Toen de Kaap in 1795 onder Engels bestuur kwam nam het Engels uiteraard de overhand. Zo'n 12.000 blanke Afrikaanstaligen (die zichzelf Afrikaners of Boeren noemden) waren de Britse overheersing na enkele tientallen jaren beu, en ze trokken tussen 1830 en 1850 het binnenland in: die migratie noemt men de Groot Trek (Grote Trek), en de Boeren zelf de Voortrekkers. De Boeren stichtten er drie onafhankelijke staten, nl. Oranje-Vrijstaat, Natalia en Transvaal. Na de Uniewording, in 1910, werden dat, samen met de Kaap, de vier provincies van de Unie Zuid-Afrika (Natalia werd later Natal).

Een belangrijke datum in de geschiedenis van het Afrikaans is 14 augustus 1875: toen hebben enkele Afrikaanstaligen in Paarl "Die Genootskap vir Regte Afrikaners" opgericht. Arnoldus Pannevis wordt beschouwd als de initiatiefnemer en Gideon Malherbe was stichtend voorzitter. Ze werden bijgestaan door C.P. Hoogenhout (een Nederlandse immigrant) en door enkele afstammelingen van Franse Hugenoten: D.F. du Toit (gekend als "dokter"), nog een DF du Toit (een journalist, gekend als "Oom Lokomotief"), S.J. du Toit, S.G. du Toit en Petrus Malherbe. Het Genootskap vir Regte Afrikaners wilden het Afrikaans laten erkennen als schrijftaal en daarmee de basis leggen van een cultuurtaal. Hun bijdrage aan het Afrikaans is enorm, o.a. omdat Pannevis pleitte voor een Bijbel in het Afrikaans voor de kleurlinggemeenschap aan de Kaap. Indien de Kleurlingen niet voor het Afrikaans gekozen hadden, was het Afrikaans nu een marginale taal.

Het GRA heeft wat later ook zijn eigen krant uitgegeven: Di Patriot (later gevolgd door Ons Klyntji). Toch was er ook tegenstand tegen het Genootskap - o.a. vanwege de krant De Zuid-Afrikaan die het Afrikaans "een mengelmoes van onzin en dwaasheid" vond. Anderen, zoals de bekende schrijver C.J. Langenhoven, stonden dan weer positief tegenover het Genootskap. Cornelius Jacob Langenhoven werd in 1914 parlementslid en hij stichtte de krant Die Burger, die nog steeds bestaat. Toch is Langenhoven vooral bekend als schrijver van de tekst van Die Stem van Suid-Afrika, dat tot 1994 het nationaal volkslied van Zuid-Afrika was (de muziek werd gecomponeerd door M.L. de Villiers).

Op 2 juli 1909 werd de Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns opgericht. Die heeft in 1914 via haar Taalkommissie de Afrikaanse spelling gestandariseerd. Men koos voor nauw verwantschap aan het Nederlands (op aandringen van vooral de blanke Afrikaanstaligen), eerder dan het Afrikaans van het Genootskap. Pas enkele tientallen jaren later werd er ook rekening gehouden met het Afrikaans dat de Kleurlingen spraken. In 1917 heeft de Taalkommissie de eerste AWS gepubliceerd: "Afrikaanse Woordelys en Spelreëls". De AWS wordt beschouwd als de referentie voor correct taalgebruik - en kan dus min of meer vergeleken worden met ons Groen Boekje. De spellingsnormen van de Taalkommissie hebben uiteraard ook de gesproken versie van het Afrikaans bepaald. De jongste uitgave van de AWS is de 10de editie van 18 juni 2009, een uitgave van Pharos Woordeboeke. Net zoals De vorige uitgave (van 2002) werd die Reënboogboek genoemd: dat is geen verwijzing naar de Rainbow Nation, wel naar de vele kleuren die op de cover staan. De 2009-editie heeft een groene cover.

In 1925 heeft het Afrikaans het Nederlands als officiële taal vervangen: tussen 1925 en 1994 waren er dus twee officiële talen in Zuid-Afrika: Afrikaans en Engels. In 1994 werden nog negen andere talen (vooral zwarte talen) officiële talen van Zuid-Afrika. Het Afrikaans is vandaag ook de meest gesproken taal in Namibië, zij het dat het Engels daar de enige officiële taal is. Men schat dat er wereldwijd zo'n 20 miljoen mensen Afrikaans spreken.

Het Afrikaans heeft heel wat Engelse woorden overgenomen, en de mooiste Afrikaanse uitdrukking is wellicht "moenie worrie nie" (van to worry): maak je geen zorgen. Anderzijds hebben de Rooinekken (schampwoord voor Engelstalige Zuid-Afrikanen) ook heel wat Afrikaanse woorden overgenomen: voor barbecue gebruiken ze ook het Afrikaans woord "braai" (afgeleid van het Nederlands braden/braaien), en het Engelse yes wordt meestal vervangen door het Afrikaanse ja. Voor de woorden boerewors, droëwors zoeken ze nog een vertaling, en "my mother" is meestal "my ma". Robot betekent in 't Engels en 't Afrikaans hetzelfde: een verkeerslicht.

We hebben het inderdaad altijd over "het Afrikaans" als we over de taal spreken, en niet over het Zuid-Afrikaans. "Zuid-Afrikaans" betekent immers afkomstig uit Zuid-Afrika.

 

"Het Afrikaans was de taal van apartheid en van de blanke onderdrukker"

Anti-apartheidsactivisten gebruikten dit vaak als argument om het Afrikaans terug te dringen. Maar was dat wel zo? We staken ons licht op bij enkele taalkundigen, en kwamen tot een verrassende conclusie.

Laten we eerst "Apartheid" historisch duiden. De term "apartheid" werd voor het eerst gebruikt in een verkiezingsmanifest van de (Herenigde) Nasionale Party in 1948. De NP wilde het voortbestaan van de specifieke identiteit van elk ras in Zuid-Afrika verzekeren door blanken, zwarten, kleurlingen en Indiërs zich apart te laten ontwikkelen. Je kan die aparte ontwikkeling min of meer vergelijken met de Belgische taalgrens: die grens ligt er - letterlijk zelfs - sedert 1963, en sedert 1970 mogen Franstaligen en Vlamingen zich niet moeien met de wederzijdse persoonsgebonden materie (bv. cultuur en onderwijs). In Zuid-Afrika werd het apartheidsmanifest van de Nasionale Party omgezet in wetten en uitvoeringsbesluiten die geschreven werden door ambtenaren die ver van de politiek stonden, en daar is het verkeerd gegaan. De apartheid werd in de praktijk een systeem dat neerkwam op discriminatie. Eén voorbeeld: de Groepsgebiedewet (Group Area Act), gestemd als Wet nr 40 van 1950. In plaats van elke bevolkingsgroep proportioneel evenveel eigen grond te geven, werd het grootste deel van het land als blank gebied ingekleurd. Veel zwarten werden zo verplicht om naar de zgn. thuislanden te migreren, maar ze mochten wel in blanke gebieden komen om er te werken. Nochtans had men zwarten toen veel meer grond kunnen geven, want in 1948 woonden er maar 12 miljoen mensen in Zuid-Afrika, met een verhouding blank/zwart van ongeveer 1 op 3. Vandaag zijn er 44 miljoen Zuid-Afrikanen en is de verhouding blank/zwart 1 op 9. Na de instelling van de apartheid hebben de opeenvolgende Zuid-Afrikaanse regeringen ook veel te weinig geïnvesteerd in de zwarte homelands - o.a. omdat het land budgettair in de problemen zat wegens de buitenlandse boycot. En dan kwam er die noodlottige nieuwe parlementaire indeling in 1984: Kleurlingen en Indiërs kregen een eigen parlement, maar voor de Zwarten bleef men vasthouden aan de apartheidspolitiek van de thuislanden. Die politiek zorgde wel voor een nieuw begrip: de waBenzi's. Politieke leiders wiens macht omgekeerd evenredig was aan de status van hun dienstauto: een Mercedes Benz.

Ondanks die apartheid was er in Zuid-Afrika geen uitgesproken blank-zwart conflict en ook geen taalconflict. Voor de meeste zwarten was de taal immers niet het struikelblok. In landelijke gebieden was het Afrikaans de taal van hun uiterst loyale werkgever, en voor veel zwarten in stedelijke gebieden was de werkgever (vooral bij multinationals) zelfs vaak Engelstalig.

In 1913, dus nog lang voor er officieel sprake was van Apartheid, had de Zuid-Afrikaanse regering via de Inheemse Landwet nr 27 van 1913 (Native Land Act) het recht op grondbezit geregeld. Anti-apartheidsactivisten klasseren die wet ook bij de apartheidswetten, maar dat is geschiedkundig niet juist want de apartheid werd pas in 1948 ingevoerd. Bovendien vergelijken ze meestal de toenmalige procentuele grondverdeling met het huidige bevolkingsaantal. Rond 1913 waren de bevolkingsaantallen: zwarten 3.500.000, blanken 1.120.000, kleurlingen 500.000, Indiërs 125.000. Natuurlijk discrimineerde de Inheemse Landwet de zwarten ten opzichte van de blanken. Maar de eerlijkheid gebiedt te vermelden dat de bevolkingsdichtheid in die zwarte gebieden nog steeds 10 keer kleiner was dan bij ons.

Wat ongetwijfeld waar is, is dat het Afrikaans de voertaal was gebleven van de politieke elite, en dat de buitenlandse anti-apartheidsactivisten daar een hekel aan hadden omdat ze ... die taal niet verstonden. Maar zelfs Nelson Mandela had er geen probleem mee om Afrikaans te praten.

Het begrip "Afrikaner" wordt in Zuid-Afrika trouwens algemener gezien dan wat de Europese anti-apartheidsactivisten ervan gemaakt hebben. HAT, het toonaangevend verklarend Afrikaans woordenboek, heeft het over "... persoon wat Afrikaans is deur geboorte of afstamming, veral iemand wat Afrikaans as moedertaal het". Als er over Afrikaners in een politieke of sociale context gesproken wordt, vonden we deze omschrijving passend: "... die groep/volk wat veral na die Anglo-Boereoorlog, dus aan die begin van die twintigste eeu, kragte saamgesnoer het teen die Britse owerheid rondom Afrikaans as mitiese bindingsmiddel en wat hulleself waarskynlik gesien het as Afrikaanssprekend, blank, Christelik-gelowig, dikwels landelik, hardwerkend en polities behorende tot die latere Nasionale Party. Sinoniem met Afrikaner word die term Boer soms gebruik. Laasgenoemde benaming kan, afhangende van die ideologiese hoek van die spreker, ‘n aanprysing of ‘n belediging wees". (AM Jordaan, Universiteit Pretoria, 2004).

En tenslotte: er zijn in Zuid-Afrika meer niet-blanken die Afrikaans praten dan blanken. In 4 van de 5 Kleurling-gezinnen bv. is Afrikaans de moedertaal. Uit overtuiging, niet omdat ze moeten.

 

Meest gesproken talen als moedertaal (talentelling 2001)

Zulu : 10.677.305 (23,8 %)
Xhosa : 7.907.153 (17,6 %)
Afrikaans : 5.983.426 (13,3 %)
Noord-Sotho : 4.208.980 (9,4 %)
Engels : 3.673.203 (8,2 %)
Tswana : 3.677.016 (8,2 %)
Sesotho : 3.555.186 (7,9 %)
Tsonga : 1.992.207 (4,4 %)
Swazi : 1.194.430 (2,7 %)
Venda : 1.021.757 (2,3 %)
Ndebele : 711.821 (1,6 %)

Totaal : 44.819.778


Meest gesproken talen per provincie (talentelling 2001)

Gauteng
21,5 % Zulu
14,4 % Afrikaans
13,1 % South Sotho
KwaZulu-Natal
80,9 % Zulu
13,6 % Engels
2,3 % Xhosa
Limpopo
52,1 % Noord-Sotho
22,4 % Tsonga
15,9 % Venda
Mpumalanga
30,8 % Swazi
26,4 % Zulu
12,1 % Ndebele
Noord-Kaap
68,0 % Afrikaans
20,8 % Tswana
2,5 % Engels
Noord-West
65,4 % Tswana
7,5 % Afrikaans
5,8 % Xhosa
Oost-Kaap
83,4 % Xhosa
9,3 % Afrikaans
3,6 % Engels
Vrijstaat
64,4 % South Sotho
11,9 % Afrikaans
6,8 % Tswane
West-Kaap
55,3 % Afrikaans
23,7 % Xhosa
19,3 % Engels

 

Het Afrikaans staat onder druk

Zuid-Afrika heeft sedert 1994 elf officiële talen, ook in overheidsdiensten. Toch lijkt het erop dat dit regeringsbeleid in de praktijk niet haalbaar is. Vooral overheidsdiensten kiezen meer en meer voor het gebruik van Engels als de belangrijkste taal - en vaak zelfs de enige taal - op hoog niveau. Het Engels is dus op weg om de lingua franca te worden in overheidsdiensten, en dit zal ongetwijfeld een verschraling van het Afrikaans als functionele taal betekenen. Elke week is er wel ergens een staatsdienst of een plaatselijke overheidsdienst die het Afrikaans schrapt. In het recent verleden werden Afrikaanstaligen (Afrikaners én Kleurlingen) geconfronteerd met meerdere symbooldossiers:

Suid-Afrikaanse Uitsaai Korporasie. De grootste schok voor de Afrikaanstalige Zuid-Afrikanen was wellicht toen de SABC / SAUK besliste om de Afrikaanse benaming te schrappen: de staatsomroep heet nu nog enkel South African Broadcasting Company. Men heeft zelfs de registratie van de domeinnaam sauk.co.za niet verlengd...

Poskantoor. De Afrikaanstalige zondagskrant Rapport schreef op 10 mei 1998: "Die Poskantoor het besluit dat Engels sy enigste amptstaal gaan word. Alle vergaderings, memoranda, kennisgewings, briewe, advertensies vir vakatures en notules van vergaderings sal daarom uitsluitlik in Engels wees nadat Afrikaans en die nege amptelike Afrika-tale uitgefaseer is." Terloops: in Zuid-Afrika wordt post normaal niet thuisbezorgd, maar moeten inwoners hun post zelf ophalen in de postbus van hun Post Office.

Eskom. In 1923 werd de nationale elektriciteitsmaatschappij opgericht, met een tweetalige benaming: Escom / Evkom, resp. Electricity Supply Commission en Elektrisiteitsvoorsieningskommissie. In 1986 werden de twee acroniemen samengevoegd tot Eskom. Drie maanden na de machtsovername door het ANC (in 1994) deelde Eskom mee dat men voortaan alleen het Engels zou gebruiken als interne voertaal, en dat niettegenstaande 47,42% van de Eskom-werknemers Afrikaanstalig is, tegenover slechts 23,85% Engels als huistaal heeft.

Suid-Afrikaanse Lugdiens. Ook de nationale carrier van Zuid-Afrika ontsnapte niet aan het anti-Afrikaans klimaat: de benaming SAA/SAL (South African Airways / Suid-Afrikaanse Lugdiens) werd na de machtovername van het ANC gewijzigd naar South African Airways (en later nog eens naar South African). Er is dus geen Vlieënde Springbok meer...

Toont het schrappen van het Afrikaans bij deze overheidsdiensten aan dat het meertalenbeleid van de regering faalt, of maakt het deel uit van de verborgen agenda van het ANC, dat met 66% van de stemmen een absolute parlementaire meerderheid heeft? Bijna iedereen van het ANC heeft een verleden in de anti-apartheidsstrijd, en velen kwamen in contact met Afrikaanstalige politieagenten, rechters en cipiers. De tijd zal het ons leren.

Prof Cynthia Marivate, topambtenaar van Pansat (Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad) vindt het in elk geval een schending van de (nieuwe) grondwet, die het Afrikaans als één van de elf officiële talen erkent. In 1999 heeft (toenmalig) president Mbeki trouwens beloofd om een mechanisme in te stellen om te verzekeren dat de grondwettelijke taalrechten beschermd worden. Tien jaar later is die beveiliging er nog niet...

Toch is Karel Prinsloo, directeur van de Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans (vroeger Stigting vir Afrikaans) niet al te pessimistisch: hij zag al in 2000 een "breë Afrikaanse beweging" ontstaan als reactie op de sterke druk tot verengelsing. Wie de cijfers bekijkt stelt inderdaad vast dat het Afrikaans goed stand houdt. Sedert 1994 zijn er weliswaar 800 van de 2.800 "Afrikaanse" scholen overgeschakeld op een ander taalregime (bv. dubbel), maar in 8% van de Zuid-Afrikaanse scholen wordt nog les gegeven in het Afrikaans, en 8% van de leerlingen spreekt Afrikaans. Die grote overstap was dus wellicht een gevolg van de gewijzigde subsidiepolitiek.

 

Gaat het Afrikaans verdwijnen? Oordeel zelf maar!

  • Afrikaans is de derde grootste moedertaal van Zuid-Afrika;
  • van de 44 miljoen Zuid-Afrikanen zijn er zo'n 16,3 miljoen die het Afrikaans als eerste of tweede taal spreken (voor Engels is dat 17,7 miljoen);
  • in twee etnische groepen is Afrikaans de meest gesproken taal: bij Kleurlingen (79,50%) en bij Blanken (59,1%);
  • Afrikaans is geografisch het meest verspreid: in twee provincies is het de meest gesproken taal, en in vier provincies de tweede meest gesproken taal;
  • terminologisch en op de belangrijkste vakwetenschappelijke terreinen is Afrikaans voldoende ontwikkeld om aan de eisen van de 21ste eeuw te voldoen;
  • het Afrikaans beschikt over een gevestigde, productieve en steeds groeiende letterkunde;
  • het Afrikaans is al gedurende 80 jaar een officiële taal: van 1925 tot ongeveer 1950 te samen met Engels en Nederlands, vanaf ongeveer 1950 tot 1994 enkel met Engels en na 1994 met Engels en negen andere talen;
  • als reactie op het verdwijnen van SAUK werd KykNET opgericht: Afrikaanstalige betaaltelevisie;
  • in de nieuwe grondwet (van 1996) staat ingeschreven dat het Afrikaans één van de elf officiële talen is, en dat elk individu het recht heeft om in zijn eigen taal met de overheid te communiceren;
  • er zijn Afrikaanstalige universiteiten;
  • zelfs buiten Zuid-Afrika wordt het Afrikaans op universitair niveau bestudeerd: in Leiden, Hasselt, Gent, Wenen en Keulen is Afrikaans toegevoegd aan Neerlandistiek;
  • het Afrikaans heeft zijn weg op internet gevonden: er is bv. een Afrikaanstalige wikipedia, en je kan ook googelen in 't Afrikaans;
  • in de West-Kaap, economisch de meest welvarende provincie, is het Afrikaans de meest gesproken taal.

Nieuwe Afrikaanse woorden i.v.m. computers

Het Afrikaans is een moderne taal, want er ontstonden Afrikaanse woorden voor de Engelse termen van de computer- en internetwereld.

aanlyn : online
aapstert : at (@)
aflaai : download
boekmerk : bookmark
diensverskaffer : service provider
drukker : printer
e-pos : email
gebruiker : user
hardeskyf : hard drive
hardeware : hardware
kletsgroep : chat group
klik, kliek : click
kuberspeler : gamer
laserdrukker : laserprinter
lêer : file
lessenaarrekenaar : desktop computer
opspringkieslys : pop-up menu
rekenaar : computer
rugsteunkopie : back up
sagteware : software
skakel, knoop : link
skermkiekie : screenshot
skootrekenaar : laptop
skrap, verwyder, wis : delete
skuinsstreep : slash
sleutelbord, toetsbord : keyboard
tuisblad : homepage
verwerker : processor
webblaaier, webleser : browser
webjoernaal : blog
webmeester : webmaster
webwerf, webtuiste, webbestemming : website

 

Grammatica

De grondbeginsels van de Afrikaanse spelling worden uiteen gezet in AWS - de "Afrikaanse Woordelyst en Spelreëls", waarvan de eerste versie in 1917 ingesteld werd door de Taalkommissie van de Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns:

1. Elke klank word deur 'n aparte letter voorgestel en geen onnodige letters word gebruik nie.
2. Dieselfde woord, voor- of agtervoegsel word so ver moontlik dieselfde gespel.
3. Die geskiedenis word net in ag geneem waar dit prakties moontlik is.
4. Daar moet so weinig moontlik van die Vereenvoudigde Hollandse Spelling afgewyk word.
5. Die gebruiklikste uitspraak word as norm aanvaar.


Onze links 

1. Taalkunde, grammatica en universiteiten

2. Weblogs of artikels in verband met het Afrikaans

3. Verenigingen

  • Afriforum : minderhedenforum
  • FAK : Federasie van Afrikaans Kultuurvereniginge
  • ATKV : Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging
  • PRAAG : Pro-Afrikaanse Aksiegroep (Zuid-Afrika)
  • NZAW : Nederlands-Zuid-Afrikaanse Werkgemeenschap
  • VZA : Vrienden van Zuid-Afrika (Gent)
  • VZACS : Vlaams-Zuid-Afrikaanse Cultuurstichting (Vlaanderen en Zuid-Afrika) 

4. Afrikaans leren via internet

5. Online radio en televisie

6. Online kranten, weekbladen en tijdschriften

7. Overige links

Ben je op zoek naar een online woordenboek of een online vertaling Afrikaans-Nederlands, Nederlands-Afrikaans, Engels-Afrikaans of Afrikaans-Engels? Ga dan eens kijken in ons topic "Afrikaanse taal: online vertalingen en woordenboeken".

 

Liefling die MovieOp 19 november 2010 ging in Zuid-Afrikaanse fliekteaters (= bioscoopzalen) de Afrikaanstalige muziekfilm "Liefling die Movie" in première. Meer informatie over Liefling die Movie vind je in dit nieuwsbericht van 1 december 2010.

O 

Wisselkoers Omzetter

Vul enkel het om te zetten bedrag in, zonder punt of komma in dat getal en zonder symbool (zoals €). Klik daarna op "omzetten" (en niet op de enter-toets).
Bedrag:
Van:
Naar: